فرق قرار نهایی با حکم | تفاوت حکم و قرار در آیین دادرسی مدنی ،کیفری و حقوقی
آیا تاکنون در دادگاه عباراتی مثل “قرار نهایی صادر شد” یا “حکم قطعی ابلاغ گردید” را شنیدهاید و ندانستهاید دقیقاً چه تفاوتی میان آنها وجود دارد؟ اگر تصور میکنید «حکم» و «قرار» فقط واژههایی حقوقی با مفاهیم مشابه هستند، بهتر است تا پایان این مقاله با ما همراه باشید. در این مطلب بهزبان ساده و با مثالهای واقعی، به شما نشان میدهیم که دانستن تفاوت این دو میتواند مسیر یک پرونده را کاملاً تغییر دهد — چه در جایگاه شاکی باشید، چه متهم یا حتی یک دانشجوی حقوق.
تعریف حکم چیست؟
حکم رأیی است که توسط دادگاه صادر میشود و بهصورت قطعی و نهایی به یک اختلاف یا دعوا پایان میدهد. این رأی معمولاً وارد ماهیت دعوا میشود و ممکن است قابل تجدیدنظر باشد.
تعریف قرار نهایی چیست؟
قرار نهایی، تصمیمی است قضایی که باعث پایان یافتن فرآیند دادرسی میشود بدون اینکه قاضی وارد ماهیت اختلاف شود. این قرار ممکن است توسط بازپرس، دادیار یا قاضی صادر گردد.
تفاوت حکم با قرار نهایی از نظر آثار
| ویژگی | حکم | قرار نهایی |
|---|---|---|
| ورود به ماهیت | دارد | ندارد |
| خاتمه دعوا | دارد | دارد |
| قابلیت اجرا | بله | در مواردی |
| مرجع صادرکننده | دادگاه | دادگاه یا مرجع تحقیقاتی |
قابلیت تجدیدنظر حکم و قرار نهایی
اکثر احکام و برخی از قرارهای نهایی قابلیت تجدیدنظر دارند. بهعنوان مثال، قرار رد دعوا یا قرار منع تعقیب قابل اعتراض هستند.
انواع قرار نهایی در آیین دادرسی
- در کیفری: قرار منع تعقیب، موقوفی تعقیب، قرار مجرمیت
- در حقوقی: قرار رد دعوا، عدم صلاحیت، سقوط دعوا، ابطال دادخواست
تفاوت قرار نهایی با قرار موقتی
قرار نهایی به دادرسی پایان میدهد، اما قرار موقتی مانند قرار تأمین خواسته یا قرار معاینه محل فقط برای تسهیل روند دادرسی صادر میشوند.
تفاوت حکم و قرار در آیین دادرسی مدنی
در آیین دادرسی مدنی ایران، حکم و قرار دو نوع متفاوت از تصمیمات قضایی هستند که هرکدام نقش و اثر حقوقی خاصی دارند. درک تفاوت این دو مفهوم، برای وکلا، دانشجویان حقوق و حتی طرفین دعوا اهمیت زیادی دارد.
در ادامه بهطور خلاصه و دقیق، تفاوت حکم و قرار در آیین دادرسی مدنی را بررسی میکنیم:
تعریف حکم در دادرسی مدنی:
حکم، رأیی است که توسط دادگاه صادر میشود و بهصورت قاطع در ماهیت دعوا تصمیمگیری میکند.
ویژگیهای حکم:
-
فقط توسط دادگاه صادر میشود
-
وارد ماهیت دعوا میشود (یعنی مشخص میکند چه کسی حق دارد)
-
معمولا قابل تجدیدنظر یا فرجامخواهی است
-
اجراپذیر است (از طریق اجرای احکام مدنی)
مثال:
حکم به الزام خوانده به پرداخت بدهی، حکم به فسخ قرارداد، حکم به استرداد مال
تعریف قرار در دادرسی مدنی:
قرار رأیی است که ممکن است از سوی دادگاه صادر شود اما ماهیت دعوا را بررسی نمیکند، بلکه بر مسائل شکلی یا فرعی تمرکز دارد.
انواع قرار:
-
قرار نهایی: به رسیدگی پایان میدهد (مثلاً قرار رد دعوا)
-
قرار موقتی: فقط بخشی از فرآیند دادرسی است (مثلاً قرار تأمین خواسته)
🆚 تفاوت حکم و قرار در آیین دادرسی مدنی:
| ویژگی | حکم | قرار |
|---|---|---|
| ورود به ماهیت دعوا | ✅ بله | ❌ خیر (جز در برخی موارد نادر) |
| قابلیت اجرا | ✅ دارد | ⛔ فقط در برخی موارد |
| قابلیت تجدیدنظر | ✅ غالباً دارد | 🔁 برخی دارند، برخی ندارند |
| خاتمه دادرسی | ✅ بله | ❌ در قرارهای موقتی، ✅ در نهایی |
| صادرکننده | فقط دادگاه | دادگاه (نه بازپرس یا دادیار در مدنی) |
سوالات متداول
آیا همه قرارها نهایی هستند؟
خیر. برخی قرارها مانند قرار تحقیق یا تأمین، موقتی و مقدماتی هستند.
آیا قرار نهایی قابل تجدیدنظر است؟
بله، بسته به نوع آن. برخی قرارها مانند منع تعقیب یا رد دعوا قابل اعتراض هستند.
تفاوت حکم غیابی با قرار نهایی چیست؟
حکم غیابی یک رأی ماهوی است که در غیاب یکی از طرفین صادر شده ولی قرار نهایی معمولاً به دلیل موانع شکلی صادر میشود.