وجهالتزام: تعریف، نحوه نگارش، انواع (روزانه/ثابت)، حدود قانونی و نمونه قرارداد
وجهالتزام ابزاری قراردادی برای پیشگیری از نقض تعهد و تسریع در اجرا است. در این راهنما، علاوه بر مبانی حقوقی، نحوه نگارش حرفهای بند وجهالتزام، مثالهای عددی واقعی، تفاوت با خسارت تأخیر تأدیه، نکات قولنامه و نیز نمونه آماده بند قراردادی را ارائه میکنیم تا بتوانید بند دقیق و قابل اجرا در قرارداد خود بگنجانید.
سؤالی داری؟ کنارت هستیم 🤝
اگر میخوای خیالت بابت بند وجهالتزام راحت باشه، وکلای وکیل یاران با زبان ساده و سریع کمکت میکنن بهترین متن رو برای قراردادت بنویسی.
وجهالتزام چیست؟ مبنا و کارکرد
وجهالتزام (Liquidated Damages) مبلغ یا فرمول از پیش تعیینشدهای است که طرفین قرارداد برای تاخیر در انجام تعهد یا عدمانجام آن، بهعنوان خسارت توافق میکنند. مبنای اعتبار آن، اصل حاکمیت اراده و قواعد مسئولیت قراردادی است. کارکرد اصلی: پیشگیری از نقض تعهد، کاهش اختلاف بر سر میزان خسارت، و تضمین اجرا.
وجهالتزام در قانون مدنی و رویه
هرچند اصطلاح «وجهالتزام» صراحتاً در همه مواد قانون مدنی نیامده، اما بر اساس قواعد عمومی قراردادها و اصل لزوم، توافق طرفین درباره ضمانت اجرا (از جمله تعیین خسارت قراردادی) معتبر است مگر آنکه خلاف قانون آمره، نظم عمومی یا اخلاق حسنه باشد. در رویه، دادگاهها صراحت قلمرو، تناسب نسبی و قابلیت اجرا را میسنجند.
تفاوت وجهالتزام با خسارت تأخیر تأدیه
- منشأ: وجهالتزام قراردادی است؛ خسارت تأخیر تأدیه مبنای قانونی-شاخصی دارد.
- فرمول: وجهالتزام ممکن است ثابت یا روزانه/درصدی باشد؛ خسارت تأخیر تأدیه تابع شاخصهاست.
- جمع: برای یک قلم تعهد، جمع همزمان معمولاً پذیرفته نمیشود؛ مگر اینکه قرارداد قلمرو متفاوت تعیین کند (مثلاً: وجهالتزام برای «عدم تحویل»، خسارت تأخیر برای «عدم پرداخت»).
انواع وجهالتزام: ثابت، درصدی، روزانه
بسته به نوع تعهد، وجهالتزام میتواند مبلغ ثابت (مثلاً ۵۰ میلیون تومان)، درصدی از بهای قرارداد (مثلاً ۱۰٪)، یا روزانه/هفتگی تعیین شود (مثلاً روزانه ۵۰۰ هزار تومان برای تأخیر در تحویل ملک).
وجهالتزام روزانه با مثال عددی واقعی
فرض کنید در قرارداد پیشفروش آپارتمان، تحویل در ۳۱ شهریور ۱۴۰۳ مقرر شده و برای هر روز تأخیر، ۵۰۰٬۰۰۰ تومان وجهالتزام تعیین شده است. اگر تحویل واقعی در ۱ آذر ۱۴۰۳ انجام شود:
| بازه تأخیر | تعداد روز | نرخ روزانه | مبلغ وجهالتزام |
|---|---|---|---|
| ۱ مهر تا ۳۰ آبان ۱۴۰۳ | ۶۱ روز | ۵۰۰,۰۰۰ تومان | ۳۰,۵۰۰,۰۰۰ تومان |
بنابراین، فروشنده باید علاوه بر انجام تعهد، ۳۰٫۵ میلیون تومان بهعنوان وجهالتزام تأخیر بپردازد.
وجهالتزام درصدی (نمونه عددی)
در یک قولنامه خرید آپارتمان به بهای ۳ میلیارد تومان، طرفین شرط میکنند در صورت انصراف غیرموجه هر طرف از معامله، مبلغی معادل ۱۰٪ ثمن بهعنوان وجهالتزام پرداخت شود:
وجهالتزام = ۳,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ × ۱۰٪ = ۳۰۰,۰۰۰,۰۰۰ تومان
این وجهالتزام بهجای الزام به انجام تعهد یا بهعلاوه آن اجرا میشود؟ پاسخ را متن قرارداد مشخص میکند (بند «تبدیلی یا تجمعی» را ببینید).
وجهالتزام نامتعارف؛ حدود و ریسکها
تعیین مبالغ فاحشاً نامتناسب (مثلاً روزانه چند درصد از کل ثمن) اجرای قرارداد را با چالش مواجه میکند: ممکن است دادگاه در مقام تفسیر، قصد طرفین را تنبیه غیرمعقول تلقی کند یا در اجرا، طرف متعهد از عدم تناسب دفاع کند. راهحل حرفهای: سقف (Cap) بگذارید (مثلاً «حداکثر تا ۱۵٪ ارزش قرارداد») یا ضریب پلکانی معقول تعریف کنید.
«وجهالتزام کیفری» یعنی چه؟
اصطلاح رایج «کیفری» در ادبیات غیرتخصصی بهمعنای شدید و بازدارنده است، نه مجازات کیفری. وجهالتزام ضمانت اجرای مدنی است و تبدیل آن به مجازات بدون نص قانونی، نامعتبر است. پس بهتر است از بهکاربردن عنوان «کیفری» پرهیز و بهجای آن از «ضمانت اجرای قراردادی قوی» استفاده شود.
وجهالتزام در قولنامه و قراردادهای ملکی
- پوشش تعهدات کلیدی: پرداخت ثمن، تحویل مبیع، تنظیم سند رسمی، تخلیه.
- تفکیک قلمرو: برای هر تعهد، وجهالتزام اختصاصی با نرخ متفاوت تعیین کنید (مثلاً تحویل = روزانه؛ تنظیم سند = مبلغ ثابت).
- شرط تجمع یا تبدیل: مشخص کنید وجهالتزام بهجای انجام تعهد است یا علاوه بر آن. (نمونه بند در ادامه)
- سندیت پرداختها: روش پرداخت و نحوه مطالبه را شفاف بنویسید (کسر از ثمن، پرداخت نقدی، تهاتر).
«قانون جدید وجه التزام» و توجه به رویه
با فرض عدم تغییر صریح قانون، آنچه عملاً اهمیت دارد رویه روز دادگاهها و نظریات کارشناسی است: صراحت متن، تناسب و مستندسازی. در قراردادهای امروز، درج سقف معقول، تفکیک قلمرو و تعیین تکلیف جمع یا عدم جمع با سایر ضمانتها، بهترین شانس اجرا را فراهم میکند.
نحوه نوشتن بند وجهالتزام (چکلیست عملی)
- موضوع تعهد: دقیق (تحویل ملک، تنظیم سند، پرداخت قسط).
- نوع وجهالتزام: ثابت، درصدی یا روزانه.
- نرخ/مبلغ: معقول و قابل دفاع (مثلاً روزانه ۵۰۰ هزار تومان برای تحویل ملک مسکونی شهری).
- قلمرو و جمع: آیا جایگزین اجراست یا علاوه بر اجرا؟ با سایر ضمانتها جمع میشود یا خیر؟
- سقف و استثنا: سقف مبلغ و موارد فورسماژور/قوه قاهره.
- نحوه مطالبه/پرداخت: مهلت پرداخت، خسارت تأخیر در پرداخت وجهالتزام، شیوه کسر از ثمن.
نمونه بند آماده (قابل کپی)
بند وجهالتزام — تحویل ملک: الف) فروشنده متعهد است کلید و مبیع موضوع قرارداد را تا تاریخ ۱۴۰۳/۰۶/۳۱ تحویل خریدار نماید. ب) در صورت تأخیر در تحویل، فروشنده مکلف است به ازای هر روز تأخیر، مبلغ ۵۰۰,۰۰۰ (پانصد هزار) تومان به عنوان وجهالتزام به خریدار پرداخت کند. ج) مجموع وجهالتزام این بند حداکثر تا سقف ۱۵٪ ثمن قرارداد خواهد بود. د) وجهالتزام موضوع این بند علاوه بر الزام به انجام تعهد بوده و مانع از مطالبه اجرای عین تعهد نیست. خسارات ناشی از عدم امکان انتفاع موضوع قرارداد نیز عندالاقتضاء قابل مطالبه است. ه) تأخیر ناشی از فورسماژور با ارایه ادله مثبته و تأیید مرجع صالح، از شمول این بند خارج است.
نمونه بند — انصراف از انجام معامله (قولنامه)
بند وجهالتزام — انصراف: الف) در صورت انصراف غیرموجه هر یک از طرفین از انجام معامله، متخلف مکلف است مبلغی معادل ۱۰٪ ثمن معامله (بر مبنای ثمن مندرج در این قرارداد) را به عنوان وجهالتزام به طرف دیگر بپردازد. ب) وجهالتزام این بند قائممقام کلیه خسارات ناشی از انصراف است و طرفین نسبت به مازاد آن ادعایی نخواهند داشت، مگر آنکه در این قرارداد به نحو دیگری تصریح شده باشد.
چکلیست سریع قبل از امضا
- آیا مبلغ/نرخ معقول و قابل دفاع است؟
- آیا مشخص است که وجهالتزام بهجای اجراست یا علاوه بر آن؟
- سقف تعیین شده؟ فورسماژور روشن است؟
- نرخ روزانه برای تحویل، مبلغ ثابت برای تنظیم سند مناسبتر است؟
فرمولگذاری پیشنهادی سریع:
- تحویل: روزانه ۵۰۰,۰۰۰ تومان (سقف ۱۵٪ ثمن)
- تنظیم سند: مبلغ ثابت ۵۰,۰۰۰,۰۰۰ تومان
- انصراف: ۱۰٪ ثمن معامله
سؤالات متداول
اگر طرف مقابل بخشی از تعهد را انجام دهد، وجهالتزام کاهش مییابد؟
به متن قرارداد بستگی دارد. میتوانید بند «تقلیل متناسب» بگنجانید؛ مثلاً در صورت تحویل جزئی، وجهالتزام به نسبت قسمت انجامنشده محاسبه شود.
آیا میشود علاوه بر وجهالتزام، خسارات دیگری هم گرفت؟
اگر قرارداد «تجمعی» بودن را تصریح کرده باشد و قلمروها متفاوت باشند، بله؛ در غیر این صورت، اصل بر جایگزینی وجهالتزام با خسارات اثباتی است.
اگر وجهالتزام خیلی سنگین باشد، دادگاه آن را تعدیل میکند؟
در حقوق ایران اصل بر لزوم قراردادهاست؛ با این حال، وجهالتزام فاحشاً نامتعارف ممکن است در اجرا با ایراد روبهرو شود. درج سقف و ضریب عقلایی ریسک را کاهش میدهد.
برای قراردادهای خدماتی هم وجهالتزام روزانه مناسب است؟
بله، بهویژه در پروژههای زمانبندیشده؛ اما نرخ باید متناسب با ارزش خدمات و خسارت قابل پیشبینی باشد.
آیا میتوان وجهالتزام را به شاخص یا دلار مقوم کرد؟
اصل بر تعیین مبلغ ریالی شفاف است. در صورت استفاده از فرمولهای تعدیلی، دقت در صراحت متن، مرجع شاخص و قابلیت اجرا ضروری است.
نتیجهگیری
وجهالتزام زمانی بیشترین کارایی را دارد که قلمرو آن شفاف، مبلغ/نرخ آن معقول، سقف مشخص و تکلیف جمع یا عدم جمع با سایر ضمانتها روشن باشد. با چند جمله دقیق میتوانید از اختلافات بزرگ آینده پیشگیری کنید. اگر درباره متن مناسب تردید دارید، قبل از امضا از مشاوره تخصصی استفاده کنید.
با «وکیل یاران» مطمئن امضا کنید
قراردادت رو بفرست؛ ما بند وجهالتزام رو دقیق، منصفانه و قابل اجرا برات مینویسیم.
تماس و مشاوره فوری :