قصور پزشکی چیست و قوانین مرتبط با خطای پزشکی در ایران
قصور پزشکی به زبان ساده به معنای کوتاهی یا سهلانگاری پزشک یا کادر درمانی در انجام وظایف استاندارد و مناسب است که منجر به آسیب یا زیان جسمی، روحی یا حتی مرگ بیمار میشود. پزشکان در قبال تمام آسیبهایی که به بیمار وارد میشود مسئول نیستند، اما اگر آسیب واردشده به بیمار نتیجه رعایتنکردن موازین حرفهای پزشکی باشد، پزشک از نظر قانونی مسئول است.
قصور پزشکی چیست؟
قصور پزشکی به مفهوم خطا یا اشتباهی است که پزشک در طول مدت درمان یا در زمان جراحی مرتکب شده و به بیمار آسیب جسمی یا روحی وارد میشود. این خطا یا قصور معمولاً بهدلیل نداشتن مهارت کافی، بیاحتیاطی یا بیمبالاتی پزشک معالج رخ میدهد. قصور پزشکی ماهیت عمدی ندارد و در تعریف حقوقی بهعنوان نوعی جرم غیرعمد یا شبهعمد شناخته میشود. جرم غیر عمد یا شبهعمد، جرمی است که همراه با تقصیر است ولی قصد جرم وجود ندارد.
اگر شما یا یکی از عزیزانتان قربانی قصور پزشکی شدهاید، وقت آن رسیده که حقوق خود را بدانید و برای آن اقدام کنید.
مجموعه حقوقی وکیل یاران با تجربهای تخصصی در پروندههای قصور پزشکی، آماده است تا از حقوق قانونی شما دفاع کند.
💼 همین حالا با ما تماس بگیرید تا از مشاورهی اولیه رایگان بهرهمند شوید و گامی مطمئن در مسیر احقاق حق خود بردارید.
تماس: 09124398200
شرایط اطلاق عنوان “قصور پزشکی”
برای آنکه بتوان گفت فردی مرتکب قصور شده، باید سه شرط اصلی برقرار باشد:
- فردی که مرتکب قصور میشود، باید وظیفه یا مسئولیتی در قبال فرد دیگر داشته باشد. به عبارت دیگر، پزشک باید مسئولیت تشخیص و درمان بیمار را بر عهده گرفته باشد و مراقبت پزشکی بیمار را انجام دهد.
- باید در اجرای وظیفه یا مسئولیت فوق کوتاهی کرده باشد.
- فرد دیگر در نتیجه کوتاهی نمودن در مسئولیتی که نسبت به او داشته، دچار آسیب و زیان شده باشد. به عبارت دیگر، روش درمانی پزشک باعث ضرر و زیان جانی به بیمار شده باشد.
همچنین برای اطلاق لفظ “قصور پزشکی”، اقدامات پزشکی باید مبتنی بر موازین علمی، قانونی و اخلاقی باشد. اگر پزشک برای درمان یا جراحیکردن بیمار، برخلاف مبانی قانونی و علمی اقدام کرده باشد، قمرتکب قصور شده است.
تفاوت تقصیر و قصور پزشکی
اگرچه در زبان محاوره گاهی قصور و تقصیر به جای هم استفاده میشوند، اما در حقوق تفاوتهایی دارند. تقصیر به معنای خطایی است که فرد به نحو عمدی آن را انجام میدهد. در حالی که قصور مترادف با غفلت و خطایی است که فرد سهواً مرتکب آن میشود. در قانون جدید مجازات اسلامی، مبنای مسئولیت پزشک از “مسئولیت محض” به “مسئولیت مبتنی بر تقصیر” تغییر یافته است. با این حال، طبق ماده ۳۳۶ قانون مجازات اسلامی، تقصیر مشتمل بر چهار موردی است که در واقع مصادیق قصور پزشکی محسوب میشوند.
انواع قصور پزشکی (مصادیق تقصیر)
طبق قانون مجازات اسلامی، تقصیر (و به تبع آن قصور پزشکی) شامل چهار دسته اصلی است:
1. بیمبالاتی:
شامل ترک فعلی است که از نظر علمی و فنی انتظار انجام آن از پزشک میرود ولی صورت نپذیرفته است. این شامل عدم انجام کارهای لازم است. به عبارت دیگر، اگر پزشک به وظایف علمی و تخصصی خود عمل نکند، مرتکب بیمبالاتی حین انجام وظیفه شده است. بیمبالاتی بهعنوان شدیدترین نوع قصور پزشکی شناخته میشود زیرا ممکن است آسیبهای جدی به بیمار وارد کرده و حتی باعث مرگ او شود.
مثالها: عدم تدارک و تهیه تمهیدات لازم مثل آزمایشها و عکسهای رادیولوژی، عدم انجام مشاورههای لازم و اخذ شرح حال و معاینه دقیق قبل از عمل جراحی یا اقدام درمانی، معاینه نکردن قلب و عدم تهیه نوار قلبی قبل از بیهوشی، غفلت در انجام رادیوگرافی، خودداری از حضور بر بالین بیمار پس از اطلاع از وخیم شدن حال او و اکتفا به دستورات تلفنی، خودداری از انجام اقدامات روتین نظیر تجویز آنتی سرم برای بیمار مارگزیده.
2.بیاحتیاطی:
برخلاف بیمبالاتی، بیاحتیاطی جنبه مثبت دارد. یعنی فعلی انجام گرفته که از نظر علمی و اصول پزشکی نباید انجام میگرفت. در این حالت، پزشک توجه و دقت کافی در امر درمان یا آزمایش را نداشته، یا مرتکب اشتباه یا زیاده روی شده و در نتیجه ضرر جسمانی یا روانی برای بیمار ایجاد کرده است.
مثالها: جاگذاشتن وسایل جراحی یا گاز و امثال آن در داخل شکم بیمار، پاره کردن روده در برخی اعمال جراحی شکم (مثل جراحی کیسه صفرا)، پاره کردن رحم حین کورتاژ، بستن حالب در هنگام برخی از اعمال جراحی زنان، هرگونه دستکاری نابجا در اعضایی که در مجاورت عضو مورد عمل قرار دارند، تجویز دارو با دوز اشتباهی بیش از میزان دوز درمانی، اشتباه در اتصال اکسیژن و سایر گازهایی که در اطاق عمل مورد استعمال دارند، تزریق وریدی دارویی که منع مصرف وریدی دارد.
3.نداشتن مهارت:
شامل مواردی است که پزشک تبحر علمی و فنی لازم را برای انجام کار بخصوصی نداشته باشد. به عبارت دیگر، ناتوانی در انجام اموری تخصصی که توانایی یا کارایی خاص لازم دارند. عدم مهارت ممکن است ناشی از تازه کاری و کم تجربگی باشد یا ناشی از عدم بهره وری کافی از دانش پزشکی. عدم مهارت ممکن است عملی یا علمی باشد. عدم آشنایی متعارف به اصول و دقایق علمی و فنی کار معین نیز عدم مهارت محسوب میشود.
مثالها: سوراخ شدن رحم حین کورتاژ و آسیب به روده به تصور بقایای جفت، عدم بکارگیری تکنیک صحیح در ارتوپدی، عدم توانایی مقابله صحیح با برخی عوارض احتمالی قابل پیش بینی، انجام اقداماتی خارج از حیطه تخصصی که منجر به عارضه و آسیب بیمار گردد، انجام جراحیهای تخصصی قلب و عروق توسط جراح عمومی که منجر به عارضه گردد، آسیب به عصب دست بیمار به دلیل نداشتن مهارت حین عمل جراحی.
4.عدم رعایت نظامات دولتی:
به معنای عدم توجه به آییننامهها، بخشنامهها، دستورالعملهای مقامات اداری مافوق، نظام پزشکی، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و هرگونه قانون و مصوبهای است که از طرف قانونگذار یا مقامات صالح در امور پزشکی وضع گردیده است. عمل نکردن به هر کدام از اینها عدم رعایت نظامات دولتی محسوب میشود.
مثالها: عدم پذیرش بیماران اورژانسی در بیمارستان ها ، تجویز داروهای ممنوعه، افشای اسرار بیماران (به جز به موجب قانون)، تحمیل مخارج غیر ضروری به بیمار، ایجاد رعب و هراس در بیمار با تشریح غیر واقعی وخامت بیماری، تبلیغات گمراه کننده.
اثبات قصور پزشکی (شرایط احراز)
در قانون، اصل بر این است که پزشک مرتکب هیچگونه غفلت و کوتاهی نمیشود. بنابراین اگر شخصی ادعایی مبنی بر قصور پزشکی پزشک داشته باشد، باید ادله و مدارکی قوی برای اثبات ادعای خود ارائه دهد. مدارک لازم برای احراز قصور پزشکی شامل موارد زیر است:
- پرونده پزشکی بیمار که شامل سوابق درمانی و اقدامات انجامشده است
- تصاویر ناحیه آسیبدیده قبل و بعد از عمل، بهویژه در قصور پزشکی مرتبط با عملهای زیبایی
- دفترچه درمانی که نشاندهنده روند مراجعه و دریافت خدمات پزشکی است
- نسخههای دارویی تجویز شده
- رسیدهای پرداختی و هزینههای درمان.
در فرآیند رسیدگی، پرونده اغلب به کارشناسان سازمان پزشکی قانونی ارجاع داده میشود. این سازمان به دلیل تخصصی بودن موضوع، از کارشناسان متخصص برای تعیین نوع و شدت آسیب وارده استفاده خواهد کرد. نظریه کارشناسی پزشکی قانونی در تعیین قصور و میزان آسیب نقش کلیدی دارد.
نحوه رسیدگی به شکایت قصور پزشکی و مراجع ذیصلاح
شکایت از قصور پزشکی معمولاً با تنظیم شکواییه کتبی توسط بیمار یا نماینده قانونی(وکیل پایه یک) او از طریق دفاتر خدمات قضایی الکترونیک آغاز میشود.
مراجع متعددی صلاحیت رسیدگی به پروندههای قصور و تخلفات پزشکی را دارند:
1.شورای حل اختلاف ویژه امور بهداشت: اغلب رسیدگی به شکایات قصور پزشکی با ارجاع پرونده به این شورا آغاز میشود. این شورا ابتدا تلاش میکند میان شاکی (بیمار آسیبدیده) و پزشک مصالحه ایجاد کند. شکایاتی که مبالغ زیر ۲۰ میلیون تومان برای آنها در نظر گرفته شده است، معمولاً در این شورا مطرح میشود.
2.دادسرای انتظامی پزشکان (سازمان نظام پزشکی): در صورت عدم مصالحه در شورای حل اختلاف، پرونده به دادسرای انتظامی پزشکان ارجاع میشود. سازمان نظام پزشکی مسئول رسیدگی به شکایات ناشی از تخلفات حرفهای پزشکان است. رسیدگی میتواند با شکایت بیمار، گزارش بازرسان سازمان، یا اعلام تخلف از سوی مراجع قضایی و غیرقضایی آغاز شود. این دادسرا پس از بررسی توسط کمیسیونهای پزشکی، نظر کارشناسی هیئت بدوی انتظامی پزشکی شهرستان مربوط را اخذ میکند.
3.دادسرای جرایم پزشکی و دارویی: قوه قضاییه بهطور ویژه شعبهای به نام دادسرای جرایم پزشکی برای رسیدگی به پروندههای تخلفات و قصور پزشکی اختصاص داده است. این دادسرا علاوه بر جمعآوری ادله، نظر کارشناسی سازمان نظام پزشکی را اخذ میکند. پس از بررسی پرونده در کمیسیونهای پزشکی و در صورت احراز قصور، پرونده برای صدور رأی به دادگاه عمومی ارسال میشود.
4.دادگاه عمومی: یکی از شایستهترین مراجع برای رسیدگی به شکایت از پزشک است و میتواند به پرونده از هر دو جنبه حقوقی (مطالبه خسارت) و کیفری (ارتکاب جرم) رسیدگی کند. رسیدگی به دعاوی پزشکی تخصصی بوده و نیاز به بررسی کارشناسان دارد.
5.سازمان تعزیرات حکومتی: در موارد خاصی مانند تأسیس مؤسسه پزشکی غیرمجاز، فعالیت بدون پروانه، یا خودداری بیمارستانها از پذیرش بیماران اورژانسی، سازمان تعزیرات حکومتی صلاحیت رسیدگی دارد.
6.دادگاه انقلاب اسلامی: در موارد مشخصی مانند دخالت در امور پزشکی و دارویی، خودداری از ارائه خدمات پزشکی، یا واگذاری غیرقانونی مؤسسه پزشکی، دادگاه انقلاب صلاحیت رسیدگی دارد.
مجازات قصور پزشکی
زمانی که قصور پزشکی اثبات میشود، پزشک محکوم خواهد شد. مجازاتها میتواند شامل موارد زیر باشد:
- دیه: در اغلب موارد قصور پزشکی (که جرم غیرعمد یا شبهعمد است)، پزشک به پرداخت دیه محکوم میشود. مبلغ دیه بر اساس دیه کامل انسان در همان سال، ماه وقوع حادثه (حرام یا غیرحرام) و نوع و میزان آسیب وارده به بیمار تعیین میشود. در صورتی که بیمار نیز در بروز آسیب مقصر باشد (مثلاً به دستورات پزشک عمل نکرده باشد)، دیه بر اساس درصد قصور پزشک تعیین میشود. دیه بانوان در ماه غیرحرام نصف دیه کامل مرد است، اما در ماه حرام دیه کامل زن و مرد برابر است.
- حبس یا جزای نقدی (جنبه عمومی جرم): قصور پزشکی علاوه بر جنبه خصوصی (دیه)، دارای جنبه عمومی نیز هست و میتواند موجب صدور حکم مجازاتهایی از قبیل زندان یا جزای نقدی باشد. اگر قصور پزشکی منجر به فوت بیمار شود، پزشک ممکن است طبق ماده ۶۱۶ قانون مجازات اسلامی، به حبس از یک تا سه سال محکوم گردد.
- مجازاتهای انتظامی: سازمان نظام پزشکی میتواند علاوه بر دیه (که توسط مراجع قضایی تعیین میشود)، مجازاتهای انتظامی نیز برای پزشک متخلف اعمال کند. این مجازاتها شامل توبیخ کتبی با درج در پرونده نظام پزشکی و نشریه، الصاق رأی در تابلو اعلانات، محرومیت موقت از اشتغال به حرفههای پزشکی (از ۳ ماه تا ۵ سال در محل ارتکاب تخلف یا تمام کشور) یا حتی محرومیت دائم از اشتغال باشد. عدم رعایت نظامات دولتی، حتی اگر منجر به ضرر و زیان نشود، ممکن است منجر به محکومیت انتظامی شود.
رضایتنامه و برائتنامه
اخذ رضایتنامه و برائتنامه پیش از انجام اقدامات پزشکی از بیمار یا ولی او انجام میشود. در قانون جدید، اخذ رضایت از عوامل اسقاط ضمان پزشک دانسته شده است. با این حال، رضایتنامه بهمعنای سلب اختیار بیمار برای شکایت از پزشک در صورت وقوع قصور پزشکی نیست. اقدامات پزشکی باید مبتنی بر موازین علمی، قانونی و اخلاقی باشند، در غیر این صورت حتی با وجود رضایتنامه، پزشک مسئول خواهد بود. اخذ برائت، در صورتی که پزشک مرتکب تقصیر نشود، میتواند از مسئولیت وی بکاهد.
بیمه مسئولیت پزشکان
برای جبران هزینههای دیه ناشی از قصور پزشکی، پزشکان میتوانند از بیمه مسئولیت پزشکان استفاده کنند. این بیمه تضمین میکند که در صورت بروز خطای پزشکی، دیه تا سقف تعهدات پوشش داده شود. داشتن بیمه مسئولیت اجباری نیست، اما در صورت بروز حادثه، پزشک شخصاً مسئول جبران تمام خسارات خواهد بود.
عوامل مؤثر در طرح شکایت بیماران
برخی مسائل قابل اجتناب وجود دارند که میتوانند منجر به افزایش شکایات شوند. رفتار مهربانانه، منطقی و سنجیده پزشک میتواند از بروز نارضایتی بیشتر و ابراز شکایت رسمی پیشگیری کند. عدم آگاهی دادن به بیمار و اطرافیان او درباره عوارض احتمالی و خطرات غیر قابل پیشبینی، یا دادن امیدواری بیش از حد و خارج از انتظارات علمی میتواند عامل شکایت باشد. بیماران باید تا حد امکان از ماهیت بیماری، راههای درمانی و عوارض احتمالی آگاهی یابند. همچنین موضوع هزینه درمان نیز یکی از مسائل مهم است که میتواند عامل شکایت شود.
سخن پایانی درباره قصور پزشکی
قصور پزشکی خطایی غیرعمدی است که میتواند عواقب جدی برای بیمار داشته باشد. قوانین مرتبط با آن با هدف حمایت از حقوق بیماران و تعیین مسئولیت پزشکان تدوین شدهاند. فرآیند رسیدگی به شکایات قصور پزشکی تخصصی بوده و توسط مراجع ذیصلاح مانند سازمان نظام پزشکی، دادسراهای ویژه و دادگاههای عمومی انجام میپذیرد. اثبات قصور نیازمند ارائه مدارک مستند و نظر کارشناسی پزشکی قانونی است. مجازاتهای آن میتواند شامل پرداخت دیه، حبس، و مجازاتهای انتظامی باشد. جهت مشاوره درباره پرونده های قصور پزشکی میتوانید با کارشناسان ما در تماس باشید.